İçeriğe geç
0 212 244 86 60

MAKUL SÜREDE YARGILANMA HAKKIDeğerlendirme Kriterleri

Av. Melis Ünlütepe 31 Ekim 2021

GİRİŞ

Yargılamada makul sürenin aşıldığı şikayeti, 6. madde bağlamında Mahkeme önüne getirilen davalarda sayı itibari ile en ön sırada yer almaktadır. Zira kişiyi pek çok bakımdan dayanılmaz sıkıntılara sokan bu duruma çare bulmak amacıyla, ulusal anayasalar yada kanunlara veya uluslar arası belgelere yargılama süresi ile ilgili çeşitli hükümler konulmuştur1.

Gecikmiş adalet adaletsizlik (justice delaid is justice denied) olarak görüldüğünden İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nin 6. maddesinin 1. fıkrasında, yargılama süresinin makul sürede sonuçlandırılması düzenlenmiş ve bu konuda geniş bir içtihat oluşturulmuştur. Adil yargılanma taahhüdünde bulunmuş, Sözleşmeye taraf devletlerin bu durumu iç hukuklarında düzenlemeleri bir zorunluluktur. Mahkeme’ye göre, “6. maddenin 1. fıkrası, devletleri, kendi adil sistemlerini, makemelerin bu fıkra gereklerinden her birini yerine getirecek şekilde düzenlemeye mecbur tutmaktadır.2”

Mahkeme, yargılamanın makul sürede tamamlanmasını emreden hükmün amacını “Tüm hak arayanlar için geçerli olan bu hükmün amacı, bu kişileri yargılama işlemlerinin sürüncemede kalmasına karşı korumak; öncelikle ceza davalarında, suçlanan kişinin, uzun süre, davasının nasıl sonuçlanacağı endişesi ile yaşamasını engellemektir3.” şeklinde belirtmiştir.

1982 Anayasası da davaların mümkün olan süratle sonuçlandırılmasını yargının görevleri arasında görmektedir.

Makul sürenin başlangıcı medeni hak davalarında, ilke olarak, davanın yetkili makam önüne götürüldüğü tarihte başlarken4, ceza davalarında polis yada savcılık soruşturmasına başlandığı tarihte başlar. Sürenin sonu ise, mümkün ve olası kanun yolları dahil, yargılamanın kesin hükümle sonuçlandığı tarihtir5.

Her olayın kendine özgü farklılıkları olduğu için, yargılama süresinin makullüğü her davanın kendi özellikleri çerçevesinde değerlendirilmektedir, makul süreye ilişkin her hangi bir mutlak süre yoktur6. Mahkeme bu değerlendirmeyi yaparken; davanın karmaşıklığı, başvurucunun tutumu ve yetkili mercilerin tutumunu gözönüne almaktadır. Aşağıda bu kriterler daha detaylı bir şekilde incelenecektir.

1. MAKUL SÜRENİN BELİRLENMESİNDE DEĞERLENDİRME KRİTERLERİ

1.1. Genel Olarak

1 Gölcüklü, Feyyaz. Yargılama Makamları Önünde “Makul Süre”, İnsan Hakları Merkezi Dergisi, AÜSBF İnsan Hakları Merkezi, Nisan 1995, c.III, S.2

2 Tutsa-İtalya, 27.02.1992, A 231-d; Francesco Lombardo-İtalya, 26.11.1992, A 240-b; Bunkate-Hollanda, 26.05.1989, A 248-b; Pellisier ve Sassi-Fransa, 25.03.1999

3 Bock-Almanya, 29.03.1989, A 150

4 Mahkemeye başvurmadan önce, idari bir makama başvurmak gibi, özel bir durum öngörülmüşse, süre bu tarihten itibaren de işlemeye başlayabilir. (Golder-İngiltere, 21.02.1975, A 18; König- Almanya, 28.06.1978, A 27)

5 Gölcüklü, Feyyaz ve Gözübüyük, Şeref. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Uygulaması, 3. bası, Turan Yayınevi, Ankara: 2002, s.285

6 İnceoğlu, Sibel. İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Kararlarında Adil Yargılanma Hakkı, 1. bası, Beta Yayınları, İstanbul: 2002, s.358 MAKUL SÜREDE YARGILANMA HAKKI Değerlendirme Kriterleri Av. Melis Ünlütepe Mahkeme yargılamada makul süreyi araştırırken üç ölçüt kullanmaktadır.

Bunlar, davanın karmaşıklığı, başvurucunun tutumu, yetkili makamların tutumudur.

Ancak yine de bu değerlendirme yapılırken, bu ölçütlerin yanında her olayın kendine has özellikleri de gözönüne alınmaktadır.

Belirli bir mutlak süre öngörülmemiş olsa da, Mahkeme hemen her zaman sekiz yıl ve üzerindeki süreleri 6/1’e aykırı bulmuştur. Olayın şartları dolayısıyla altı yıllık süreler sözleşmeye uygun bulunmuşken7, üç yıllık sürenin makul süreye aykırı bulunduğu da olmuştur8. Hızlı bir yargılamanın gerektiği durumlarda ise, iki yıllık bir süre dahi makul süreye aykırı bulunmaktadır9, zira Mahkeme, kriterlerin yanı sıra başvurucunun menfaatinin ne derecede tehlikede olduğunu da dikkate almaktadır.

Başvurucunun menfaati değerlendirilirken de kişi özgürlüğüne özel bir önem verilmektedir ve bu davaların daha kısa sürede sonuçlandırılması beklenmektedir. Yine çocuğun menfaatine ilişkin davalar10, sosyal sigorta çerçevesinde bağlanan aylıklar da dahil olmak üzere çalışma ortamına ilişkin uyuşmazlıklar11 ve AIDS hastası olmak gibi özel durumlar olması halinde12 Mahkeme daha hızlı bir şekilde sonuçlandırma beklemektedir13.

Örneğin Silva Pontes-Portekiz14 davasında, geçirdiği trafik kazası sonucu Kasım 1975’ten Mayıs 1976’ya kadar hastanede kalan, yüzde elli sekiz kalıcı sakatlığı olan ve işine dönemeyecek olan başvurucunun tazminat davası 11 yıldan fazla sürmüştür. Mahkeme, makul süre değerlendirirken davanın özelliklerine göre karar verileceğini vurguladıktan sonra, kriter dışında uyuşmazlık konusunun başvurucu için önemini de dikkate alacağını belirtmektedir. Tarfik kazası mağdurları için tazminatın belirlenmesinde özel bir gayret gösterilmesi gerektiğini belirtmektedir.

Belirtilen hiçbir kriter tek başına yetreli değildir. Her kriter ayrı ayrı ele alınmakta ve bunların toplam etkisi değerlendirilmektedir. Örneğin, iş uyuşmazlıklarıyla ilgili olan Ruotolo-İtalya15 davası on iki yıldan fazla sürmüştür ve u sürede başvurucunun katkıları olduğu gibi, davanın karmaşıklığı da etkili olmuştur. Ancak Mahkeme, yetkili mahkemelerin sorumlu tutulabileceği iki gecikme dönemini ve genel olarak gecikmeyi değerlendirerek yargılamayı aşırı uzun bulmuştur.

1.2 Davanın Karmaşıklığı

Davanın hem hukuki hem de maddi açıdan bütün yönleri, yargılamanın karmaşıklığı değerlendirilirken ele alınmaktadır. Bunun için de davanın konusu, hukuki meselenin çözümündeki güçlük, delillerin toplanmasındaki zorluklar, hastalık ve tutukluluk, davanın taraflarının yada isnat edilen suçların veya sanıkların sayısı, davanın uluslar arası unsurları, yazılı delillerin hacmi konuları ele alınmaktadır. Ancak bu unsurlar tek başlarının davanın uzamasına sebep olmuyor, başka nedenler de bu

7 Boddaert-Belçika, 12.10.1992, A 235-d (altı yıl üç aya yakın süre makul bulunmuştur.)

8 Foti-İtalya, 10.12.1998, A 56 (üç yıllık süre makul bulunmamıştır.)

9 H-İngiltere, 08.07.1987, A 120 (dava çocuğun menfaatlerinin korunması ile ilgilidir.)

10 H-İngiltere, a.g.k.

11 Nibbio-İtalya, 26.02.1992, A 228-a; Büker-Türkiye, 24.10.1995

12 X-Fransa, 31.03.1992, A 234-c (bu davada kan bankasına dava açan bir AIDS hastası sözkonusudur.)

13 İnceoğlu, Sibel. s.359

14 Silva Pontes-Portekiz, 23.03.1994, A 304

15 Ruotolo-İtalya, 2.02.1992, A 2330-d MAKUL SÜREDE YARGILANMA HAKKI Değerlendirme Kriterleri Av. Melis Ünlütepe unsurlara ekleniyorsa, davanın karmaşıklığı haklı bir gerekçe olmaktan çıkmaktadır16.

Örneğin Mansur-Türkiye kararında17 uyuşturucu kaçakçılığından yargılanan başvurucuya ilişkin Yunanistan’dan istenen belgeler, devletin ilgili birimleri arasındaki iletişimsizlik, yeminli tercüman bulunamaması nedeniyle zamanında kullanılamamıştır.

Dava konusu olaylar basit ise, yetki sorunları ile davanın uzaması, davanın karmaşık olduğunu göstermemektedir. Örneğin Zana-Türkiye davasında18, Diyarbakır Askeri Cezaevindeyken mahkum olan başvurucunun soruşturması İstanbul’da başlamış, savcılık yetkisizlik nedeni ile dosyayı Diyarbakır DGM’ye göndermiş, DGM savcısı ise sanığın suçun işlendiği sırada askeri cezaevinde olmasından bahisle dosyayı Diyarbakır Askeri Savcılığına göndermiştir.

Davanın karmaşıklığı değerlendirilirken adaletin yerine gelmesi de gözönüne alınır. Bu nedenle bazen yargılamanın uzun sürmesi haklı görülebilir19. Örneğin Boddaert-Belçika davasında20 dava zor bir cinayet davsına ve iki davanın birbirine paralel gitmesine ilişkindir ve altı yıl üç aya yakın süre makul bulunmuştur.

Katte Klitsche-İtalya davasında21 da, başvurucuya ait ormanlık bir park alanını da kapsayan bir planlama nedeniyle, arazisini kullanma haklarını sınırlayan bir kamulaştırma yapılmasından bahisle, tazminat talep eden başvurucunun davası sekiz yıldan fazla sürmüştür. Mahkeme, davanın karmaşıklığı sebebiyle bu süreyi ihlal olarak görmemiştir. Bu davada İHAM normal olmayan üç gecikme protokolü belirlemesine rağmen, kararın çevre korunması ve şehir planlaması gibi hassas konulara ilişkin olması dolayısıyla sekiz senelik süreyi uzun bulmamıştır.

Bununla birlikte davanın karmaşık olması, belli bir süreden sonra geçerli bir sebep olmamaktadır. Örneğin Ferrantelli ve Santangelo-İtalya davasında22, dava zor bir cinayet davasıdır, küçükler büyüklerle birlikte yargılanmaktadır ve yetkili yargı yerini belirlemede sorunlar vardır. Ancak davanın karmaşık olmasına rağmen, Mahkeme on altı yıllık bir süreyi makul bulmamıştır.

1.3 Başvurucunun Tutumu

Makul sürede yargılama yükümlülüğünün ihla edildiği sonucuna varılabilmesi için, gecikmelerin devletten kaynaklanması gereklidir. Ancak başvurucunun usuli haklarını kullanması sonucu olan gecikmeler23, başvurucunun kötü niyet ve tutumundan kaynaklanan gecikmelerden devlet sorumlu tutulmayacaktır.

Hukuk davalarında, her ne kadar, işin takibi taraflara ait bir sorunsa da, bu durum mahkemenin davayı gerekli süratle yürütmesi yükümünü ortadan kaldırmayacaktır24. Bununla beraber başvurucunun da yargılamada sürati sağlamak 16 İnceoğlu, Sibel. s.366 17 Mansur-Türkiye, 08.06.1995, A 321 18 Zana-Türkiye, 25.11.1997 19 İnceoğlu, Sibel. s.367 20 Boddaert-Belçika, a.g.k.

21 Katte Klitsche de la Grange-İtalya, 27.10.1994, A 293-b 22 Ferrantelli ve Santangelo-İtalya, 07.08.1996 23 König- Almanya, a.g.k.

24 Union Alimentaria Sanders S.A.-İspanya, 07.07.1989, A 157 (bu davada İHAM, başvurucunun sadece kendisi ile ilgili usuli işlemleri yerine getirirken yargılamayı uzatıcı taktiklerden kaçınarak, yeterli özeni gösterme yükümünde olduğunu belirtmiştir. Doğru, Osman. İnsan Hakları Avrupa Mahkmesi Kararlar Rehberi (1960- 1994), İB Yayınları, İstanbul: 1999, s.134

MAKUL SÜREDE YARGILANMA HAKKI

Değerlendirme Kriterleri Av. Melis Ünlütepe için kendine düşeni yaptığını kanıtlaması gerekir25. Aksi halde devletin sorumluluğundan bahsedilemeyecektir26. Başvurucunun yargılamanın hızlandırılması için başvurması zorunlu olmamakla beraber, lehine bir durum yaratacaktır.

Ceza davalarında ise sanık, adli makamlarla aktif işbirliği yapmak zorunda değildir. Başvurucunun, kendisine açık kanun yollarını sonuna kadar kullanması sonucu yargılama uzamışsa, bundan kendisi sorumlu tutulamayacaktır27. Ancak, sanığın kötü niyetli girişimleri de Mahkeme tarafından hesaba alınmaktadır28. Devlet, davanın hareketsiz kaldığı dönemlerden sorumlu tutulmaktadır29, sanığın bu durumu engellemek için tavır alma yükümlülüğü yoktur30.

Sanık belli bir süre kaçtıktan sonra teslim olmuşsa, saklandığı süre, yargılama süresi belirlenirken hesaba katılmayacaktır31. Sanık, tutuklama müzekkeresine uymayarak veya kaçarak yargılmanın dışında kaldıysa, yargılama belli bir süre askıda kalmış olsa dahi, şikayet etmeye hakkı yoktur32. Örneğin Erdoğan-Türkiye davasında33, Türk konsolosluğunda çalışan Erdoğan hakkında Ankara Sıkıyönetim Mahkmesinde, Türkiye’ye karşı yurtdışında yürüttüğü düşmanca faaliyetler sebebiyle dava açılmış, tutuklama kararı alınmıştır. Ancak, başvurucu ne Konsolosluğun davetine icabet etmiş ne de tutuklanma korkusuyla Türkiye’ye dönmüştür. Dava yaklaşık altı yıl sürmüştür.

Komisyona göre, milli makamlar, Ceza Usul Yasasına uygun olarak, sanığın yokluğunda yargılama yapmamıştır. Bu durum başvurucunun seçimi olduğundan başvuru kabul edilmemiştir.

Başvurucunun tutumu makul sürenin aşılmasında önemli rol oynuyorsa, devletin sorumluluğu doğmaz. Örneğin Monnet-Fransa davasında34, yedi yıldan fazla süren bir boşanma davası söz konusudur. Bu davada başvurucu, iki kere yargılamanın ilk aşamasının sonuçlandırılması kararını tehir talep etmiş, esas hakkındaki mütalaasını ve temyiz talebini geciktirmiştir. Bu davada taraflar ve özellikle de başvurucunun yargılamanın uzamasında önemli katkıları olmuştur.

Cricosta ve Viola-İtalya davası35 4 Temmuz 1980’de başlamış ve Ocak 1995’te İHAM’a getirildiğinde hala devam etmektedir. Bu davada milli makamların kusurları olmasına rağmen, birinci derecede sorumlu olan başvurucudur. Başvurucu karşı tarafla uzlaşarak, davanın on yedi kez tehirini istemiş, karşı tarafın tehir taleplerine de itirazda 25 Gölcüklü, Feyyaz. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde “Adil Yargılama”, AÜSBF Dergisi (Öztrak’a Armağan), Ocak-Haziran 1994, c.49, S.1-2, s.215 26 Deumeland-Almanya, 29.05.1986, A 100; Pretto ve diğerleri-İtalya, 08.12.1983, A 71; Monnet-Fransa, 27.10.1993, A 273-b 27 Zana-Türkiye, a.g.k.; Corigliano-İtalya, 10.12.1982, A 57 (bu davada sanık, kendine müdafi atanmasını reddetmiştir, ancak Mahkeme bu durumu, yargılamayı uzatıcı bir durum olarak görmemiştir; zira sanığın yargısal makamlarla işbirliği yapma yükümlülüğü yoktur.); Yağcı ve sargın-Türkiye, 08.06.1995, A 319 (dört buçuk yıldan uzun süren bu davada duruşmalara katılan müdafilerin sayıca çokluğu ve müdafilerin güvenlik önlemlerine karşı tutumunun yargılamayı bir ölçüde yavaşlattığı Mahkemece kabul edilmesine rağmen, bu unsurlar tek başına yeterli görülmemiştir.) 28 Gölcüklü, Feyyaz ve Gözübüyük, Şeref. s.286 29 Orchin-İngiltere, 09.10.1982, 34 DR 81 30 İnceoğlu, Sibel. s.370 31 Girolami-İtalya, 19.02.1991, A 196-e 32 A.P.-İtalya, 24.06.1996 33 Erdoğan-Türkiye, 09.07.1992, 73 DR 81 34 Monnet-Fransa, a.g.k.

35 Cricosta ve Viola-İtalya, 04.12.1995, A 337

MAKUL SÜREDE YARGILANMA HAKKI

Değerlendirme Kriterleri Av. Melis Ünlütepe bulunmamıştır. Dolayısıyla davanın, onbeş yıldan uzun sürmesine rağmen, başvurucuların tutumu nedeniyle şikayet kabul edilmemiştir.

Mahkeme, yetkili makamların tutumu ve başvurucunun tutumunu ayrı ayrı değerlendirerek, hangi tutumun yargılamanın uzamasına daha etkili olduğunu saptamaktadır36. Örneğin Beaumartin-Fransa davasında37, başvurucunun davayı Danıştay yerine Paris İdare Mahkmesinde açması sonucu dava dokuz aya yakın uzamıştır, yine başvurusuna ilişkin gerekçelerini sunmakta gecikmesi kendi kusuru olarak görülmektedir. Fakat, Mahkeme, Danıştay’daki yargılama sırasında ortaya çıkan bekleme periodlarını dikkate alarak devleti daha hatalı bulmuştur.

1.4 Yetkili Makamların Tutumu

Mahkeme, vaki gecikmeden devleti ancak ihmal ve kusuru nedeniyle sorumlu tutmaktadır. Yargısal organlar, örneğin kamu davasının açılmasındaki gecikmeler38 veya davanın daha sonra başka bir mahkemeye gönderilmesi nedeniyle ortaya çıkan gecikmeler39 de dahil olmak üzere tutumlarından sorumlu olabilmektedirler. Bununla beraber yargılama makamlarının, kendilerinden bekleneni yapmış olmalarına rağmen görev dışı başka nedenlerle -yargıç açığı, siyasi ortam, ulusal hukuktaki boşluklar, iş yükünün ağırlığı gibi- makul sürenin aşılması halinde, durumdan gene devlet sorumlu tutulmaktadır40.

Yargılama organları, yargılamayı en hızlı şekilde gerçekleştirirken, adaletin gerçekleştirilmesini de gözetmek zorundadırlar. Bu ikili yükümlülük arasında bir dengenin olması beklenmektedir41. Bu nedenle, Mahkeme, milli mahkemelerin, davaları birleştirme, delil toplama gibi sebeplerledavayı uzatmalarını bir yere kadar makul görmektedir. Örneğin Ewing-İngiltere davasında 42, Komisyon, yargılamanın gecikmesine neden olan üç davayı birleştirme kararını, adaletin etkili bir biçimde gerçekleştirilmesini güvence altına alma ihtiyacı göz önüne alınarak makul bulunmuştur.

Davanın daha iyi yürütülebilmesi için biri hafif diğeri ağır iki suç isnadına ilişkin davanın ayrılması kararının, yetkili makamların davayı hızlı sonuçlandırma sorumluluğunu arttırdığı Mahkemece belirtilmiştir43. Örneğin Reilly-İrlanda davasında44, adam öldürme ve hırsızlık nedenleri ile yargılanan başvurucunun davasının, savcının talebi ile ve başvurucunun itirazı olmaksızın ayrılması ve ikinci suç isnadına ilişkin yargılamanın ertelenmesi değerlendirilmiş ve davaların ayrılması sonucunda, süreye potansiyel etkisi sebebiyle, davanın hızlı bir biçimde sonuçlandırılması sorumluluğunun arttığı belirtilmiştir. Komisyon, hem hırsızlık hem de adam öldürme suçlarına ilişkin yargılama sürecindeki bazı gecikmeleri dikkate alarak, yedi yıl yedi aydan uzun süren hırsızlık suçuna ilişkin yargılamayı 6/1’e aykırı bulmuştur.

36 İnceoğlu, Sibel. s.371 37 Beaumartin-Fransa, 24.11.1994, A 296-b 38 Eckle-Almanya, 15.07.1982, A 51 39 Foti-İtalya, a.g.k.

40 Gölcüklü, Feyyaz ve Gözübüyük, Şeref. s.287 41 İnceoğlu, Sibel. s.372 42 Ewing-Birleşik Krallık, 07.10.1987. 56 DR 71 43 İnceoğlu, Sibel. s.372 44 Reilly-İrlanda, 22.02.1995

MAKUL SÜREDE YARGILANMA HAKKI

Değerlendirme Kriterleri Av. Melis Ünlütepe

1.4.1 Yetkili Makamların Kusur ve İhmali

Ayrıca İHAM, her bir hareketsiz dönemi, makul süre açısından ayrı ayrı değerlendirmektedir. Zana-Türkiye davasında45, başvurucunun hazır bulunduğu duruşmadan dokuz ay sonra mahkumiyet kararı verilmesini makul süreye aykırı bulmuştur. Başvurucunun mahkemeye yetkisizlik itirazında bulunmasından dört ay sonra yetkisizlik kararı verilmesi de ayrıca ele alınmıştır.

Yine Yağcı ve Sargın-Türkiye davasında46 da, DGM’nin, Ceza Kanununun 141-

143. maddelerinin yürürlükten kaldıran 12 Nisan 1991 tarihli Terörle Mücadele

Kanununun yürürlüğe girmesinden sonra, bu maddelerden yargılanan sanıkların beraat ettirilmek için yaklaşık altı ay beklenmesi sözleşmeye aykırı bulunmuştur. Ayrıca bu davada kesintili yargılamalar da ele alınmıştır.

Ceza davalarına ilişkin olarak, belgenin bir mahkemeden diğerine gönderilmesindeki gecikme ve hükmün yazılmasındaki gecikme gibi mahkmelere atfedilecek durumlarda devletin sorumluluğuna gidilecektir47. Ceza davalarında, başvurucunun risk altında olan menfaati dolayısıyla hukuk davalarına nazaran daha hızlı davranmak gerektiği kabul edilmektedir48. Eğer başvurucu tutuklu yargılanıyorsa daha da hızlı davranılması gereklidir. Yine bazı medeni hak davalarında da diğerlerine göre daha fazla özen gösterilmesi gereklidir. Örneğğin X-Fransa davasında49, AIDS olan başvurucunun durumu, Mahkeme tarfından devletin özel dikkat göstermesi gerekli durumlardan sayılmıştır.

Devletler, yargılama sırasında, delillerin gösterilmesi sırasındaki gecikmelerden veya başka bir yargılamanın sonucunun beklenmesi için yargılamanın ertelenmesinden, idari makamlar ve yargısal makamlar arasındaki koordinasyon eksikliğinden meydana gelen gecikmelerden sorumlu tutulabilecektir50. Örneğin Mansur-Türkiye davasında51, uyuşturucu kaçakçılığından yargılanan başvurucuya ilişkin davada, Edirne Birinci Ağır Ceza Mahkemesi, Yunanistan’da ele geçirilen maddelerin tahlil raporunu ancak 13 Temmuz 1990’da elde edebilmiş ve ancak 19 Şubat 1991’de söz konusu raporun tercümesini henüz elde edemediği halde, başka delillere dayanarak başvurucu mahkum edilmiştir. Oysa raporlar gelinceye kadar duruşmalar ertelenmiştir. Sekiz yıldan uzun süren yargılama makul süreye aykırı bulunmuştur.

Yetkili makamların sorumluluğu incelenirken, devlet bütün kurumları ile bir bütün olarak ele alınır. Örneğin Martins Moreira-Portekiz davasında52 tıbbi bilirkişi raporunun sonuçlandırılmasının çok uzun sürmesi dikkate alınmıştır. Yetersizlikler 45 Zana-Türkiye, a.g.k.

46 Yağcı ve Sargın-Türkiye, a.g.k.

47 Reilly-İrlanda, a.g.k.; Bunkate-Hollanda (dolandırıcılık suçundan gözaltına alınan başvurucu, davasını temyiz ettikten sonra, dava dosyasının Yüksek Mahkemenin yazı işlerine gelmesi on beş buçuk ay sürmüştür. Doğru, Osman. İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Kararlar Rehberi (1960-1994), İB Yayınları, İstanbul: 1999, s.351), a.g.k.; Eckle-Almanya, a.g.k.

48 İnceoğlu, Sibel. s.373 49 X-Fransa, 31.03.1992, A 234-c 50 Guincho-Portekiz, 10.07.1984, A 81; König-Almanya, a.g.k.; Wiesinger-Avusturya, 24.09.1991, A 213 (davanın uzamasına büyük ölçüde Balediye ile tarım Müdürlüğü arasındaki koordinasyon eksikliği sebep olmuştur.) 51 Mansur-Türkiye, a.g.k.

52 Martins Moreira-Portekiz, 26.10.1988, A 143

MAKUL SÜREDE YARGILANMA HAKKI

Değerlendirme Kriterleri Av. Melis Ünlütepe sonucu üç ayrı tıp kurumuna başvurmak gerekmiştir. Bu kuruluşların hepsi kamu kuruluşudur. Dolayısıyla, Portekiz Hükümeti’nin, Adli Tıp Enstitüsüne amaçlarına uygun araçları sağlam yükümlülüğü olduğu kabul edilmiştir.

Medeni hak davalarında, bu türden bir sorumluluğun doğması için, davanın gecikmesine sebep olan kişi veya kurumun devlet için çalışıyor olması gerekmektedir.

Örneğin H-Fransa davasında53, başvurucuya sağlanan yasal yardım sonucu atanan müdafinin hareketsiz kalması sonucu, yargılamada meydana gelen gecikmelerden, müdafiinin devlet için değil de müvekkili için çalıştığı var sayılarak, devlet sorumlu görülmemiştir. Kamasinski-Avusturya davasında54 da müdafi ister özel olarak finanse edilmiş olsun ister devlet tarafından finanse edilmiş olsun, savunmanın yürütülme biçimi sanık ile müdafii arasındaki bir ilişkidir.

1.4.2 Yapısal Sorunlar

Yargılama makamlarının, kendilerinden bekleneni yapmış olmalarına rağmen görev dışı başka nedenlerle –yargıç açığı, siyasi ortam, ulusal hukuktaki boşluklar, iş yükünün ağırlığı gibi- makul sürenin aşılması halinde durumdan gene devlet sorumlu tutulmaktadır55. Zira devlet, 6. maddenin gereklerinin yerine getirilmesini sağlayacak bütün tedbirleri almakla yükümlüdür.

Mahkemenin önündeki dava sırasında, öngörülemeyen, geçici bir yoğunluk varsa ve eğer yetkili makamlar bu sorunun bilincinde olup, çözmek için yeterli gayreti göstermişlerse, makul süre açısından ihlal oluşmayacaktır56. Örneğin BuchholzAlmanya davasında57, ekonomik durgunluk nedeni ile 1974-1976 arasında iş mahkemelerindeki uyuşmazlık oranı ciddi bir şekilde artmıştır. Fakat, yetkili makamlar daha 1974’te artışı farkedip yargıç sayısını arttırmış, 1976’da altıncı idare kurulmuş, 1979’da reform yasası kabul edilmiştir. Mahkemeye göre yetkili makamlar sorumluluklarına uygun olarak davranmışlardır ve ihlal yoktur.

Ancak, dava sayısındaki geçici yoğunluk, yetkili makamların söz konusu istisnai durumu çözmek için makul bir hızda davranmak yükümünü ortadan kaldırmamaktadır. Foti ve diğerleri-İtalya davasında 58, Reggio Calabria’da bir siyasi karar sonucu tetiklenen ve yaygınlaşan toplumsal karmaşa olmuş ve çeşitli olaylar sonucu yüzlerce tutuklama ve ceza davası gündeme gelmiştir. Mahkeme özel koşulları değerlendirmekle beraber, bunları tek başına makul sürenin ihlalini önleyici bulmamıştır.

Eğer iş yükü yapısal organizasyon sorunları sonucu ise, devletin etkili önlemler alması gerekmektedir. Zimmermann_Steiner-İsviçre davasında59, 1969’dan 1979’a kadar iş yükü %86 kadar artmıştır ve bu artış geçici bir artış değildir.

Dolayısıyla bu durum ilgili makamların yeterince ilgi göstermediği yapısal organizasyon 53 H-Fransa, 24.10.1988, A 143 54 Kamasinski-Avusturya, 19.12.1989, A 168 55 Zimmemann_Steiner-İsviçre, 13.07.1983, A 66; Martins Moreira-Portekiz, a.g.k.; Salesi-İtalya, 26.02.1993, A 257-e (dava malüllük tazminatı ile ilgilidir. Yaklaşık altı sene süren dava uzun yıllar hareketsiz, hatta donmuş durumda kalmıştır. Doğru, Osman. İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Kararlar Rehberi (1960-1994), İB Yayınları, İstanbul: 1999, s.341) 56 İnceoğlu, Sibel. s.376 57 Buchholz-Almanya, 06.05.1981, A 42 58 Foti ve diğerleri-İtalya, a.g.k.

59 Zimmermann_Steiner-İsviçre, 13.07.1983, A 66

MAKUL SÜREDE YARGILANMA HAKKI

Değerlendirme Kriterleri Av. Melis Ünlütepe sorunudur. Yine, Guincho-Portekiz davasında60 da ekonomik durgunluk, demokrasiye dönüş ve yeni Anayasa nedeniyle ortaya çıkan uyuşmazlık sayısındaki artış, önceden öngörülebilir bulunmuş ve devletin yeterli tedbirleri almadığına karar verilmiştir.

Anayasa Mahkemesi önündeki süreç davaya etkiliyse dikkate alınacaktır.

Dolayısıyla Anayasa Mahkemesi’nin geç karar vermesi ve bu yüzden esas davanın geç sonuçlanması ihlale neden olmaktadır61. Örneğin Ruiz Meteos-İspanya davasında62, AM’nin davayı etkileyebilecek nitelikteki kararının beklenmesi dolayısıyla esas dava makul sürede sonuçlanamamıştır. Ayrıca, bu konuda, AM’nindaha önce de karar vermiş olması ve uyuşmazlığın önemli olmakla beraber, pek çok kişiyi de etkileyebilecek olması da daha çabuk karar verilmesini gerektirmektedir.

Anayasa Mahkemesi davaların kronolojik sırasından çok, siyasi ve sosyal önemine göre karar alabilir. Sussmann-Almanya davasında63, Mahkeme, makul süre yükümlülüğü AM için de geçerli olmakla birlikte, aynı şekilde uygulanmaz, ancak medeni hak ve yükümlülükleri belirleyici ise 6/1 kapsamına dahildir.

Bazı ülkelerdeki, ceza davalarındaki ilk soruşturma aşaması gibi yargı sisteminden kaynaklanan gecikmeler ortaya çıkabilmektedir. Neumeister-Avusturya davasında64, yargılama ilk soruşturma aşamasında çok uzamıştır. İHAM ilk soruşturma sistemini nitelik olarak aykırı bulmamakla birlikte etkili bir biçimde işletilmesi gerektiğini belirtmiştir.

Bazen de kişi haklarını korumak için öngörülmüş çeşitli ve çok sayıdaki mahkeme yargılama sürecini uzatmaktadır65. König-Almanya davasında66, İHAM, her ne kadar Alman yargılama sisteminde kişi haklarını korumak esas alınmış olsa da, 6/1’in uygulaması açısından sistemi basitleştirmek devletin görevidir.

İdari yargı ile ilgili olarak, Büker-Türkiye davasında67 da başvurucunun sözleşmesi sona erdirilerek, görevine son verilmiştir. Dava yedi yıl dokuz ay sürmüştür ve bu sürenin makul süreyi aştığına karar verilmiştir. Bu kararın verilmesinde, mahkmelerin, kararın verilme aşamalarında yada dosyaların bir mahkemeden diğerine gönderilmesi gibi aşamalarda gecikme olduğu için kusurlu olduklarından değil, sistemin hatalı olduğundan yola çıkmaktadır.

2. TUTUKLULUK HALİNDE MAKUL SÜRE İLE YARGILAMADA MAKUL SÜRE

3. maddenin 3. fıkrasındaki makul süre şartı ile 6. maddenin 1. fıkrasındaki

makul süre kavramı birbirinden farklıdır. Bir yargılama çok uzun sürebilir ve geçerli nedenlerin varlığı halinde, 6/1’e uygun da bulunabilir, ancak sanığın bu süre boyunca tutuklu kalması 5/3’ü ihlal edebilecektir68.

Madde 5’te geçen makul süre, m.6/1’den farklı olarak, özgürlüğü yakalama veya tutuklama gibi geçici önlem ile kısıtlanan kişiyi hedef alıp, özgürlüğün kısıtlama 60 Guincho-Portekiz, 10.07.1984, A 81 61 İnceoğlu, Sibel. s.377 62 Ruiz Meteos-İspanya, 23.06.1993. A 262-a 63 Sussmann-Almanya, 16.09.1996 64 Neumeister-Avusturya, 27.06.1968, A 8 65 İnceoğlu, Sibel. s.379 66 König-Almanya, a.g.k.

67 Büker-Türkiye, a.g.k.

68 Gölcüklü, Feyyaz. Yargılama Makamları Önünde “Makul Süre”, İnsan Hakları Merkezi Dergisi, AÜSBF İnsan Hakları Merkezi, Nisan 1995, c.III, S.2, s.10 vd.

MAKUL SÜREDE YARGILANMA HAKKI

Değerlendirme Kriterleri Av. Melis Ünlütepe süresini kısaltma amacı taşımaktadır. AİHS m.5/3 ile yakalama ve tutuklama makul yani kabul edilebilir bir süre ile sınırlandırılmıştır. Bu süre makul olma niteliğini yitirdiğinde, sanık hemen salıverilmelidir. AİHS m. 6/1’deki makul sürede yargılanma hakkı tutuklu-tutuksuz bütün sanıklara ait bir hak olduğu halde, m.5/3’teki makul süre, tutuklu sanığın yargı organı önüne çıkartılarak tutuklululk halinin incelenmesini öngörmektedir. Mahkeme sanığı yargılayacak, koşulları gerçekleşmiş ise re’sen salıverecektir.

3. fıkranın amacı kimsenin tutuklu olarak çok uzun süre geçirmemesidir;

yani makul süre aşıldığı anda tutuklunun salıverilmesi gerekir69. Oturmuş içtihatlara göre makul süre beden özgürlüğünün fiilen kısıtlandığı tarihten başlayıp, ilk derece mahkemesinin esas hakkındaki kararına kadar olan dönemdir. 5/3’teki makul sürenin belirlenmesinde de yine aynı şekilde adli mercilerin tutumu, sanığın tutumu70 ve olayın karmaşıklığı dikkate alınacaktır71.

4. İÇ HUKUKUMUZDA MAKUL SÜREDE YARGILANMA HAKKI

Anayasanın 90. maddesi gereğince AİHS iç hukukumuzun parçası haline gelmiştir ve aynen iç mevzuat gibi uygulanabilirlik kazanmıştır.

Makul sürede yargılanma güvencesi 1982 Anayasamızda yer almıştır. 141. maddenin son fıkrası; “Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması yargının görevidir.” demek suretiyle makul sürede yargılanma hakkı Anayasamızda Sözleşmeye uygun bir şekilde düzenlenmiştir. Bu konuyla ilgili olarak, 20.07.1999 tarihli Anayasa Mahkemesi Kararında72 da, davacıyı, ikinci bir dava açmaya zorlayacak olan ıslah yoluna gidilmesi davaların en az giderle ve olabildiğince hızlı biçimde sonuçlandırılmasına kuralına engel olarak görülmüş ve 141. maddeye aykırı bulunmuştur73.

5. SONUÇ

Kişi hakları güvence altına alınırken ve adalet sağlanırken makul sürede yargılanma hakkı her zaman gözönünde bulundurulması gereken bir husustur. Hak arama, adaletin sağlanması ve makul sürede yargılanma hakkının her zaman bir denge içerisinde tutulması ve iç hukukta da bu şekilde düzenlenmesi gerekir.

Makul sürede yargılanma hakkı, kişilerin davalarının uzun süreler sürümcemede kalması sonucu maddi ve manevi olarak yıpranmalarını önlemek amacıyla getirilmiş bir haktır. Hatta süre değerlendirmesinde, dava sonucu dahi önemli ve etkili görülmemiştir, yani makul sürede sonuçlanmış olsaydı dahi aynı sonucun alınacağı devlet lehine bir savunma olarak görülmemektedir. Yine davanın takipsizlik, zamanaşımı, beraatle sonuçlanmış olması da ihlale engel değildir. Görülmektedir ki, 69 Wemhoff-Almanya, 27.06.1968, A 7 (bu kararda Mahkeme, tutuklu sanığın davasına öncelik verilmesi ve özel bir hızla hareket edilmesi gerektiğini öngörmüştür.) 70 Mansur-Türkiye, a.g.k.

71 Gölcüklü, Feyyaz, a.g.m.

72 E.1999/1, K:1999/33, T:20.07.1999 73 İzgi, Ömer ve Gönen, zafer. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın Yorumu II, TBMM Basımevi, Ankara:2002, s.1251

MAKUL SÜREDE YARGILANMA HAKKI

Değerlendirme Kriterleri Av. Melis Ünlütepe maddenin amacı yargılamanın bir an önce sona ermesi ile maddi ve manevi mağduriyetlere engel olmaktır.

Av. Melis Ünlütepe, İstanbul